Preimplantatsion Genetik Test (PGT) Nima?
Preimplantatsion Genetik Test (PGT) embrionlar bachadonga ko‘chirilishidan oldin ulardagi genetik kasalliklarni aniqlash va ushbu kasalliklarni tashimaydigan sog‘lom embrionlarni tanlash hamda ulardan foydalanish imkonini beradi. Xalq orasida ko‘pincha “yomon genlarni yo‘q qilish” usuli sifatida tanilgan bo‘lsa-da, aslida test quyidagicha ishlaydi: barcha embrionlardan biopsiya olinadi va sog‘lom deb aniqlanganlari ko‘chirish uchun tanlanadi. Embrionning o‘ziga hech qanday davolash qo‘llanilmaydi. Hozirgi vaqtda dunyoning hech bir joyida foydalanilmaydigan embrionlarni davolash yoki ular ustida tadqiqot o‘tkazish qonuniy emas. Biroq, genetika fanining jadal rivojlanishi bilan yaqin kelajakda bu holat o‘zgarishi va embrionlarni davolash masalasi muhokama qilinishi mumkin.
IVF va PGT testiga ko‘rsatmalar to‘g‘ri belgilanganida, bu oilalarga sog‘lom farzand ko‘rishga yordam beradigan juda samarali usul hisoblanadi. Biroq, u homilaning qobiliyati yoki ko‘z rangi kabi murakkab irsiy belgilarni tanlash uchun qo‘llanilishi mumkin emas.
Avvalo shuni ta’kidlash kerakki, tabiiy homiladorlik har doim afzal va eng sog‘lom usul hisoblanadi, chunki u tabiiy jarayonlar orqali sodir bo‘ladi. Hech qanday xavf bo‘lmagan holda faqat “yanada sog‘lomroq” homiladorlik uchun IVF tanlash to‘g‘ri emas. Har bir homiladorlik o‘ziga xos xavflarga ega va hech kim chaqalog‘ingiz 100% sog‘lom tug‘ilishini kafolatlay olmaydi. Xuddi shunday kafolat IVF homiladorliklari uchun ham mavjud emas. Ammo homiladorlik davridagi ilg‘or kuzatuv usullari va batafsil skrining tekshiruvlari kasallik xavfini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.
IVFda genetik testlardan foydalanish nisbatan yangi rivojlanish hisoblanadi. Preimplantatsion Genetik Test ilk bor 1991-yilda X-xromosomaga bog‘liq kasallik tashuvchisi bo‘lgan juftlikda Y xromosomasi mavjudligini tekshirish va ayol homilani tanlash uchun qo‘llanilgan. Shundan beri u o‘roqsimon hujayrali anemiya, Tay-Saks kasalligi, Dyushenn mushak distrofiyasi va beta-talassemiya kabi ko‘plab kasalliklarda qo‘llanilib kelinmoqda. Bugungi kunda esa molekulyar diagnostikasi mavjud bo‘lgan deyarli barcha kasalliklarda muvaffaqiyatli qo‘llanilishi mumkin.
IVF Orqali Mukammal Chaqaloqqa Ega Bo‘la Olamanmi?
Tabiiy yo‘l bilan homilador bo‘lishim mumkin, ammo chaqaloq sog‘lom bo‘lishi uchun IVFni tanlasam bo‘ladimi?
Ko‘k ko‘zli chaqaloqqa ega bo‘la olamanmi?
Barcha yomon genlarni yo‘q qila olasizmi?
Yaxshi raqqosa bo‘ladigan embrionni tanlay olamanmi?
Barcha kasalliklarni tekshirtirib, 100% kafolat ola olamanmi?
Agar sizda shunga o‘xshash savollar bo‘lsa, ushbu maqolani o‘qishni tavsiya qilamiz.
Ko‘plab oilalar uchun PGT umid manbai bo‘ldi. Quyida batafsil keltirilgan xavf omillariga ega oilalarda u muvaffaqiyatli qo‘llanilgan.
PGT Kimlarga Tavsiya Etiladi? Qaysi Holatlarda PGT Qo‘llaniladi?
1. Genetik Kasallik Tashuvchisi Bo‘lgan Juftliklar:
Agar juftlik ma'lum bir genetik kasallikni tashish xavfiga ega bo‘lsa, darhol: “Bu oila uchun PGT qilaylik”, deyish to‘g‘ri emas. IVF davolashni rejalashtirishdan oldin ular avvalo genetik markazga murojaat qilishlari kerak.
Berilishi kerak bo‘lgan savollar:
- Qaysi genetik kasallik mavjud?
- Genetik testlar o‘tkazilganmi?
- Ushbu kasallik uchun preimplantatsion genetik test zarurmi?
- Ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan boshqa muqobil usul bormi?
- Oilada xavf mavjud bo‘lgan boshqa kasalliklar bormi?
Avvalo ushbu savollarga javob topilishi kerak. IVF boshlanishidan oldin, agar juftlik genetik kasallik tashuvchisi bo‘lsa, ular tashuvchi bo‘lgan aniq variantni aniqlash birinchi bosqich hisoblanadi. Oiladagi kasallik bilan bog‘liq variant aniqlanmasdan IVFni amalga oshirish mumkin emas. Oila uchun barcha xavflarni aniqlash maqsadida dastlabki tadqiqotlar o‘tkaziladi va shundan so‘ng ularga mos test rejasi tuziladi. PGT-M (Monogen) usuli yordamida embrionlarning genetik profili tekshiriladi. Shu tariqa genetik kasallikni tashuvchi embrionlar aniqlanadi va bachadonga faqat sog‘lom embrionlar ko‘chiriladi.
2. Takrorlanuvchi Homiladorlik Yo‘qotilishining Oldini Olish:
Takroriy homila yo‘qotishlari kuzatilgan oilalarda, ayniqsa onaning yoshi katta bo‘lsa, PGT-A sog‘lom homiladorlik imkoniyatini taqdim etishi mumkin. Biroq, avvalo takroriy homila yo‘qotilishining sabablari aniqlanishi kerak.
3. Onaning Yoshi Katta Bo‘lishi:
Onaning yoshi ortishi bilan xromosoma nuqsonlari xavfi ham ortadi. Bunday holatlarda PGT-A embrionlardagi xromosoma nuqsonlarini baholash uchun qo‘llanilishi mumkin. Ayniqsa, 35 yoshdan katta ayollar uchun tavsiya etiladi.
4. Tuzilmaviy Xromosoma O‘zgarishlari:
Agar ota-onadan biri yoki ikkalasi ham tuzilmaviy xromosoma qayta tuzilishlarini tashuvchi bo‘lsa, embrionlarning xromosomalari PGT-SR (Structural Rearrangement) yordamida tekshiriladi.
5. Fertillik Davolash Samaradorligini Oshirish:
PGT sun'iy urug‘lantirish (IVF) kabi yordamchi reproduktiv usullar bilan birgalikda qo‘llanganda, sog‘lom embrionlarni tanlash orqali homiladorlik ehtimolini oshirishi mumkin. Shu sababli u takroriy IVF muvaffaqiyatsizliklarida tavsiya etiladi.
6. Og‘ir Erkak Omili:
Og‘ir erkak omili aniqlangan oilalarda xromosoma nuqsonlari xavfi yuqori bo‘ladi va PGT-A tavsiya etiladi.
7. Oldingi Homiladorlikda Xromosoma Nuqsoni Aniqlangan Bo‘lsa:
Oilalarga batafsil ma'lumot berilishi kerak. Homiladorlikda aniqlangan ko‘plab o‘zgarishlar keyingi homiladorliklarda xavf sezilarli darajada oshishini anglatmaydi. Shu sababli oilalar aniqlangan o‘zgarishga qarab tajribali mutaxassisdan genetik maslahat olishlari kerak.
8. Saraton, Neyrodegenerativ Kasalliklar va Irsiy Yurak Kasalliklari Tashuvchilari:
Hayot sifatiga jiddiy ta'sir qiluvchi kasalliklar bilan bog‘liq variantlarni tashuvchi oilalar bu variantlarning farzandlariga o‘tishini istamasliklari mumkin. Bunday hollarda ushbu variantlarni tashimaydigan embrionlarni tanlash uchun test rejalashtirilishi mumkin.
9. HLA Mos Aka-uka Yoki Opa-singil:
Leykoz yoki suyak iligi transplantatsiyasini talab qiladigan boshqa kasallikka chalingan farzandi bo‘lgan oilalarda, zarurat tug‘ilganda ildiz hujayralarini berish uchun HLA mos aka-uka yoki opa-singil tanlanishi mumkin.
Preimplantatsion Genetik Test jarayoni turli psixologik va hissiy qiyinchiliklarni o‘z ichiga olishi mumkin. Oilalarga to‘g‘ri ma'lumot berish juda muhimdir. Shu sababli PGTni rejalashtirayotgan juftliklarga sog‘liqni saqlash mutaxassislaridan batafsil ma'lumot va genetik maslahat olish tavsiya etiladi.
Preimplantatsion Genetik Test (PGT)da Qanday Usullar Qo'llaniladi?
PGT tahlili 3-kundagi blastomer biopsiyasi yoki 5-kundagi trofektoderma biopsiyasidan olingan DNK yordamida amalga oshiriladi. 3-kun biopsiyasida genetika markaziga bitta hujayra yuboriladi. 5-kun biopsiyasida esa 5–9 ta hujayra olinadi. Ayrim maxsus holatlardan tashqari, ishonchliligi yuqoriroq bo‘lgani sababli 5-kun biopsiyasi afzal ko‘riladi. Markazimizda ham tadqiqotlar 5-kun biopsiyasi usuli bilan amalga oshiriladi. 5-kun biopsiyasidan so‘ng testlarni yakunlash uchun ma'lum vaqt talab etilgani sababli embrionlar muzlatib saqlanadi.
Preimplantatsion Genetik Testda qo‘llaniladigan asosiy usullar quyidagilar:
PGT-M (Monogen kasalliklar):
Bu usul oilaga xos testni ishlab chiqishni o‘z ichiga oladi. Har bir oila alohida loyiha sifatida baholanadi. Oilada mavjud bo‘lgan mutatsiyaga qarab dastlabki tahlil o‘tkaziladi. Test nafaqat mutatsiyani aniqlash, balki mutatsiyani meros qilib olgan yoki olmagan shaxslarni ajratib turuvchi maxsus "tracking markers" (kuzatuv markerlari)ni aniqlash uchun ham ishlab chiqiladi. Shu tariqa test ichida ichki nazorat tizimi yaratiladi. Maxsus ishlab chiqilgan ushbu test yordamida embrionlar tahlil qilinadi va sog‘lom embrionlar tanlab olinadi. Tadqiqot embriondan olingan 5–9 ta hujayradan ajratilgan DNK asosida amalga oshiriladi. Hozirgi vaqtda faqat oilada xavf tug‘diruvchi genlar tekshiriladi. Insondagi barcha genlar tahlil qilinmaydi. Butun dunyoda biopsiyadan olingan DNK orqali barcha genlarni tahlil qilish bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda, biroq bu usulning kundalik amaliyotga joriy etilishi uchun hali vaqt talab etiladi. Markazimizda oilada ma'lum bo‘lgan kasallik (murojaat sababi) bo‘yicha test bilan bir qatorda, IVFdan oldin har ikkala juftlik uchun keng qamrovli genetik skrining (Whole Exome Sequencing — WES) ham taklif etiladi. Zarurat bo‘lsa, embrionlarda 4–5 yoki undan ortiq genlardagi xavfli variantlarni ham aniqlash va tekshirish mumkin. Ushbu tadqiqotlar embriondagi barcha genlarni qamrab olmaydi, biroq ota-onadan meros bo‘lishi mumkin bo‘lgan ko‘plab irsiy kasalliklarni, embrionning o‘zida yangi paydo bo‘ladigan variantlardan tashqari, katta darajada baholash imkonini beradi.
PGT-A (Aneuploidiya):
Bu usul embrionlardagi xromosomalar sonini baholaydi. Asosan ona yoshining katta bo‘lishi, bepushtlik yoki takroriy homila yo‘qotish holatlarida qo‘llaniladi. Xromosoma nuqsoniga ega embrionlar aniqlanadi va sog‘lom embrionlar bachadonga ko‘chirish uchun tanlab olinadi.
PGT-SR (Strukturaviy qayta tuzilishlar):
Bu usul ota-onalardan biri yoki ikkalasida ham xromosomalarning strukturaviy qayta tuzilishi mavjud bo‘lgan hollarda qo‘llaniladi. Embrionlardagi strukturaviy xromosoma o‘zgarishlari tekshiriladi va sog‘lom embrionlar bachadonga ko‘chirish uchun tanlab olinadi. Ba'zi hollarda, ayniqsa translokatsiya qilingan xromosoma bo‘lagi juda kichik bo‘lsa, ishonchlilikni oshirish maqsadida qo‘shimcha markerlar aniqlanadi va qo‘shimcha testlar rejalashtiriladi.
Ushbu tadqiqotlarning barchasi markazimizda yangi avlod sekvenslash (Next-Generation Sequencing – NGS) texnologiyasi yordamida amalga oshiriladi.
Preimplantatsion Genetik Test (PGT) Qanday O‘tkaziladi? Jarayon Qanday Kechadi?
Preimplantatsion Genetik Test (PGT) odatda quyidagi bosqichlardan iborat:
Tuxum Hujayralarini Olish va Tayyorlash:
IVF jarayonida ayolga tuxumdonlarni stimulyatsiya qiluvchi davolash qo‘llaniladi. Olingan tuxum hujayralari qancha ko‘p bo‘lsa, sog‘lom embrion olish ehtimoli shuncha yuqori bo‘ladi. Biroq tuxum hujayralarining haddan tashqari ko‘pligi ham ayrim xavflarni yuzaga keltirishi mumkin. Ushbu muvozanat IVF markazi tomonidan boshqariladi. Ba'zan bir siklda faqat bitta embrion hosil bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda bir necha sikl davomida olingan kam sonli embrionlardan biopsiya olinib muzlatiladi, bu esa sog‘lom embrion topish ehtimolini oshiradi. Ayrim hollarda esa standart tuxumdon stimulyatsiyasi protokollari kutilgan natijani bermaydi va juda ko‘p yoki juda kam tuxum hujayrasi olinadi. Bunday holatlarga FSHR geni kabi genetik variantlar sabab bo‘lishi mumkin. IVF davomida kutilmagan natijalar kuzatilsa, markazimiz bilan bog‘lanish orqali zarur genetik testlar rejalashtiriladi va aniqlangan genetik variantlarga qarab davolash muddati hamda dori dozalari moslashtiriladi.
Embrion Rivojlanishi:
Urug‘lantirilgan tuxum hujayralari embrionga aylanadi va laboratoriyada bir necha kun davomida rivojlantiriladi. Embrionlar ma'lum rivojlanish bosqichiga yetguniga qadar kuzatiladi.
Cell Biopsy:
Embryos are observed until they reach a certain stage of development. On day 5, a trophectoderm biopsy is taken and placed into special transport tubes with media provided by our center. After biopsy, embryos are frozen.
Hujayra Biopsiyasi:
Genetik laboratoriyada biopsiya olingan hujayralar tahlil qilinadi. PGT-M holatlarida embrionlarda ma'lum bir genetik kasallik mavjud yoki yo‘qligi aniqlanadi. PGT-A holatlarida esa embrionlarning xromosomalar soni baholanadi.
Biopsiyalar markazimizga maxsus probirkalarda yuboriladi. Juda kam sonli hujayralarning yo‘qolib qolishini oldini olish maqsadida dastlabki ishlov aynan shu probirkalar ichida amalga oshiriladi. DNK WGA (Whole Genome Amplification) usuli yordamida ko‘paytiriladi. Butun genom ko‘paytirilgandan so‘ng, oilada xavf tug‘diruvchi gen hududlari hamda ehtimoliy xromosomal o‘zgarishlar tekshiriladi. Ushbu usullar odatda ketma-ket qo‘llaniladi: avvalo sog‘lom embrionlarni aniqlash uchun maqsadli variantlar baholanadi, so‘ngra ular orasida xromosomal buzilishlar tekshiriladi. Bu yondashuv ortiqcha xarajatlarning oldini olishga yordam beradi.
Sog‘lom Embrionlarni Tanlash:
Genetik tahlil natijalariga ko‘ra genetik jihatdan sog‘lom embrionlar aniqlanadi. Ushbu embrionlar bachadonga ko‘chirish uchun tanlab olinadi.
Embrionni Ko‘chirish:
Sog‘lom embrionlar ayolning bachadoniga ko‘chiriladi va homiladorlik jarayoni boshlanadi.
PGT jarayoni genetik tahlilning aniqligi va embrionlarning sog‘lomligini baholash uchun yuqori aniqlikdagi usullar va maxsus uskunalarni talab qiladi. Ushbu jarayon axloqiy, tibbiy va hissiy jihatdan turli murakkabliklarni o‘z ichiga oladi. Shu sababli juftliklarga genetik maslahatchi bilan hamkorlik qilish va jarayon haqida batafsil ma'lumot olish tavsiya etiladi.
Preimplantatsion Genetik Test (PGT) Qanday Kasalliklarni Aniqlashi Mumkin?
A) Xromosomal buzilishlar uchun (PGT-A va PGT-SR)
PGT-A embriondagi barcha xromosomal aneuploidiyalarni yoki yirik segmentar deleksiya va duplikatsiyalarni aniqlash uchun qo‘llaniladi.
FISH usuli yordamida ma'lum xromosomalarning aneuploidiyasi tekshirilishi mumkin. FISH usulining afzalligi shundaki, u embrionni muzlatishga ehtiyoj bo‘lmagan holda 3-kun biopsiyasida qo‘llanishi mumkin. Jarayon tez bajarilgani sababli sog‘lom embrionlar darhol aniqlanib bachadonga ko‘chirilishi mumkin. Biroq FISH biopsiyadan olingan bitta hujayradan foydalanadi va faqat ayrim xromosomalarga bog‘lanadigan maxsus fluorescent zondlarga asoslanadi, bu esa uning ishonchliligini cheklaydi. Ilgari FISH keng tarqalgan xromosomal anomaliyalarni aniqlash uchun qo‘llanilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda ishonchliligi pastligi sababli ko‘pgina markazlarda deyarli qo‘llanilmaydi.
Hozirgi vaqtda yangi avlod sekvenslash (NGS) asosidagi usullar qo‘llaniladi. Juda kam miqdordagi DNK yordamida embriondagi barcha son jihatidan xromosomal buzilishlarni aniqlash mumkin. Buning uchun 5-kun biopsiyasidan 5–9 ta hujayra olinadi, WGA (Whole Genome Amplification) usuli bilan ko‘paytiriladi va hosil bo‘lgan DNK yordamida xromosomalar soni (PGT-A) yoki zarurat bo‘lsa ma'lum xromosomal segmentlarning yo‘qolishi yoki ortishi (PGT-SR) baholanadi.
PGT-SR odatda PGT-A orqali aniqlanadiganlardan ham kichikroq xromosomal deleksiya va duplikatsiyalarni aniqlash uchun qo‘llaniladi. U yuqori aniqlikka ega, batafsil platforma bo‘lib, kichik strukturaviy o‘zgarishlarni tekshirish uchun afzal usul hisoblanadi.
Agar ota-onadagi translokatsiyalangan xromosoma segmenti kichik bo‘lsa, PGT-SR rejalashtiriladi. Ayrim hollarda oilaga xos qo‘shimcha markerlarni aniqlash va boshqa molekulyar usullar bilan birgalikda tahlillar o‘tkazish zarur bo‘lishi mumkin.
ESHRE (2018) tomonidan PGT-A uchun tavsiya etilgan holatlar quyidagilar:
- Onaning yoshi katta bo‘lishi
- Takroriy implantatsiya muvaffaqiyatsizligi
- Takroriy homila yo‘qotish
- Og‘ir erkak omili (SMF)
- Oldingi homilada xromosomal anomaliya aniqlangan bo‘lishi
Ushbu ko‘rsatmalarga ega bemorlar batafsil ma'lumot olish uchun markazimiz bilan bog‘lanishlari mumkin. Agar IVFdan tashqari boshqa tekshiruv yoki davolash zarur bo‘lsa, bemorlarga tegishli yo‘nalish beriladi. Agar homila yo‘qotishining boshqa asosiy sababi bartaraf etilmasa, IVF orqali yuzaga kelgan homiladorlik ham homila tushishi bilan yakunlanishi mumkin.
Shuni unutmaslik kerakki, inson faqat bitta gendan iborat emas. Taxminan 20 000 ta genimizdagi farqlar tufayli har birimiz ayrim kasalliklarga nisbatan o‘ziga xos moyillikka egamiz. Ikki bemor mutlaqo bir xil bo‘lmaydi. Aynan shu sababli shaxsiylashtirilgan tibbiyot juda muhim bo‘lib, davolash muvaffaqiyatini oshiradi. Mos usulni tanlash va genetik maslahat olish uchun markazimiz bilan bog‘laning.
B) Bir Genli Kasalliklar Uchun (PGT-M)
PGT-M usuli bir genli kasallik bilan kasallangan yoki tashuvchi bo‘lgan oilalar uchun qo‘llaniladi.
Quyidagi holatlar kiradi:
- Autosomal retsessiv va autosomal dominant kasalliklar,
- X-xromosomaga bog‘liq kasalliklar,
- Kech boshlanuvchi kasalliklar,
- HLA tiplashtirish qo‘llanmalari,
- Ota-onadagi saratonga moyillik bilan bog‘liq variantlar,
- Neyrodegenerativ kasalliklar va irsiy yurak kasalliklari xavfi.
Oilada qaytalanish xavfi mavjud bo‘lgan bir yoki bir nechta genetik kasalliklar bo‘yicha test o‘tkazilishi mumkin.
Mamlakatimizda qarindoshlar o‘rtasidagi nikohlar darajasi ancha yuqori. Statistik ma'lumotlarga ko‘ra, Turkiyada qarindoshlar o‘rtasidagi nikohlar taxminan 26% ni tashkil etsa-da, bir qishloqdan bo‘lgan shaxslar o‘rtasidagi nikohlarni ham hisobga olsak — genetik tahlillarda ularning genetik o‘xshashligi yuqori ekanligi kuzatilgan — ayrim hududlarda haqiqiy ko‘rsatkich bundan ancha yuqori ekanligi ma'lum. Qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh qilgan juftliklarning taxminan 30% ida kamida bitta kasallik chaqiruvchi variant umumiy bo‘ladi, bir nechta mutatsiyani tashuvchilar ulushi esa taxminan 7–10% deb hisoblanadi. Qarindoshlar o‘rtasidagi nikohda 30% mutatsiya tashuvchilik ehtimoli hisobga olinganda, har bir homiladorlikda kasallangan farzand tug‘ilish ehtimoli taxminan 7,5% ni tashkil qiladi.
Shu sababli qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh qilgan juftliklarga genetik maslahat berishda oilaning klinik ma'lumotlarini batafsil yig‘ish va ularga test jarayoni haqida to‘liq ma'lumot berish juda muhimdir. Agar IVFdan oldin keng qamrovli gen panellari (qarang: Pregnarisk) o‘tkazilsa, ushbu test natijalariga asoslanib PGD rejalashtirilishi mumkin. Shu tariqa qarindoshlik nikohi bilan bog‘liq xavflarni sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
Mos usulni tanlash uchun markazimiz bilan bog‘laning.
Muhim eslatma: PGT yordamida homila uchun xavfni dunyoning hech bir joyida nol darajagacha kamaytirishning imkoni yo‘q. Shu sababli homiladorlik kuzatuvi davom ettirilishi kerak va oilalarga kasallikning xususiyatlariga qarab prenatal diagnostika haqida ma'lumot berilishi zarur.