O‘pka Saratoni

O‘pka Saratoni Nima?

O‘pka saratoni eng ko‘p uchraydigan saraton turlaridan biridir. Holatlarning katta qismi bevosita chekish bilan bog‘liq bo‘lsa-da, chekish bilan bog‘liq bo‘lmagan turlari ham mavjud. Birlamchi o‘pka saratonlari, ya’ni o‘pkaning o‘zidan kelib chiqadigan saratonlar, ikki asosiy guruhga bo‘linadi:

• Kichik hujayrali o‘pka saratoni (SCLC): Tez o‘sadigan va tez rivojlanadigan tur.

• Kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratoni (NSCLC): Holatlarning taxminan 80–85% ini tashkil etadi. Uning uchta ma’lum turi mavjud: yassi hujayrali karsinoma, adenokarsinoma va yirik hujayrali karsinoma.

Kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratonlari orasida o‘pka adenokarsinomasi eng ko‘p uchraydigan tur hisoblanadi. U o‘pkadagi havo pufakchalari (alveolalar) va bronxlarning ichki qavatidagi bez hujayralaridan rivojlanadi. Adenokarsinoma ko‘plab bez to‘qimalarida uchrashi mumkin va shilliq modda ishlab chiqarishi bilan tavsiflanadi. Ushbu hujayralar odatda sekinroq o‘sadi.

Bu turdagi saraton odatda o‘pkaning periferik qismida (tashqi qismida) boshlanadi va erta bosqichlarda simptomlar berishga moyildir. Shu sababli adenokarsinoma ko‘pincha kasallikning erta bosqichida aniqlanadi. Ayrim odamlar yuqori xavf guruhiga kiradi — chekish va tamaki mahsulotlarini iste’mol qilish xavfni oshiradi, biroq adenokarsinoma hech qachon chekmagan odamlarda ham rivojlanishi mumkin. Hatto adenokarsinoma chekmaydigan odamlarda uchraydigan eng keng tarqalgan o‘pka saratoni turi hisoblanadi. Umuman olganda, o‘pka saratoni erkaklarda eng ko‘p uchraydigan saraton turi bo‘lsa, adenokarsinoma ayollarda eng ko‘p uchraydigan o‘pka saratoni hisoblanadi. Ayollarda adenokarsinoma ulushi erkaklarnikiga qaraganda yuqoriroq. Chekmaydigan odamlarda aniqlanadigan o‘pka saratonlarining aksariyati ayollarda uchraydi.

O‘pka Saratoni Xavfini Baholash Uchun Genetik Testlar

Shaxsiy yoki oilaviy anamnezida o‘pka saratoni mavjud bo‘lgan shaxslar uchun qo‘llaniladigan genetik testlar saraton rivojlanish xavfini baholash, ehtimoliy profilaktik choralarni aniqlash hamda erta tashxis uchun mos skrining usullarini belgilashga qaratilgan. Bundan tashqari, dori metabolizmi bilan bog‘liq genlarni tahlil qilish orqali davolashda qo‘llaniladigan dori vositalari va ularning mos dozalari tanlanishiga yordam beradi.

Oilaviy o‘pka saratoni skrining testi

Irsiy (oilaviy) saraton skriningi uchun panel testlardan foydalaniladi. Shifokorlar turli panellardan foydalanishlari mumkin. Markazimizda qo‘llaniladigan panel saraton bilan bog‘liqligi isbotlangan taxminan 220 ta gen hamda saraton bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin deb hisoblanayotgan qariyb 400 ta nomzod genni o‘z ichiga oladi. Saraton bilan bog‘liq yangi genlar aniqlanishi bilan ular panelga qo‘shiladi va panel muntazam ravishda yangilanib boriladi.

O‘pka Saratoni Tashxisida Qo‘llaniladigan Genetik Testlar

Ushbu genetik testlar bemorning o‘sma hujayralaridagi muayyan genetik o‘zgarishlarni aniqlaydi va davolash imkoniyatlari hamda prognozni baholashga yordam beradi. O‘pka saratonida eng ko‘p qo‘llaniladigan genetik testlar quyidagilardir:

• EGFR (Epidermal o‘sish omili retseptori) mutatsiya testi: EGFR genidagi mutatsiyalar o‘pka saratoni bilan kasallangan bemorlarda davolash usulini tanlashda muhim ahamiyatga ega. EGFR mutatsiyasiga ega bemorlar nishonli terapiyaga (masalan, EGFR ingibitorlari) yaxshiroq javob berishi mumkin.

• ALK (Anaplastic Lymphoma Kinase) qayta tuzilish testi: ALK genining qayta tuzilishi ayrim o‘pka saratoni turlarida uchraydigan genetik o‘zgarishdir. ALK qayta tuzilishiga ega bemorlar ALK ingibitorlari kabi nishonli davolash usullaridan foyda ko‘rishi mumkin.

• ROS1 qayta tuzilish testi: ROS1 genining qayta tuzilishi o‘pka saratonining kam uchraydigan turidir. ROS1-musbat bemorlar ROS1 ni nishonga oluvchi davolash usullaridan foyda ko‘rishi mumkin.

• BRAF V600E mutatsiya testi: BRAF genidagi V600E mutatsiyasi o‘pka saratonida uchrashi mumkin bo‘lgan variant bo‘lib, nishonli terapiyaga javob berishi mumkin.

• PD-L1 immunogistokimyoviy testi: PD-L1 oqsilining mavjudligi yoki yo‘qligi immunoterapiyaga javobni oldindan baholash imkonini beradi. Ushbu test immunoterapiya samaradorligini prognoz qilishga yordam beradi.

• O‘sma mutatsiyalari paneli: Bu keyingi avlod sekvenslash (NGS) texnologiyasi yordamida bir vaqtning o‘zida ko‘plab genetik o‘zgarishlarni aniqlovchi genetik panel testidir. Test o‘sma to‘qimasida yoki qon namunasidan olingan zardob yordamida suyuq biopsiya orqali amalga oshirilishi mumkin. Test ko‘plab genlardagi mutatsiyalarni, shuningdek mikrosatellit beqarorligi (MSI) va o‘sma mutatsion yukini (Tumor Mutation Burden, TMB) baholaydi. Ushbu panellar o‘smaning genetik profilini batafsil tahlil qiladi. Ular bemordagi o‘smaning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga yordam beradi, bu esa shaxsiylashtirilgan davolash usullarini tanlash va prognozni baholash uchun muhimdir. Turli markazlarda turli miqdordagi genlarni qamrab oluvchi panellar qo‘llanilishi mumkin.

Markazimizda genetik mutatsiyalarning keng doirasini qamrab oluvchi hamda Tumor Mutation Burden (TMB), PDL/PDL1 va Microsatellite Instability (MSI) ni ham baholaydigan panel qo‘llaniladi. Ushbu panel, shuningdek, bemorlarda klassik kimyoterapiya preparatlarining toksik ta’siri va samaradorligi bilan bog‘liq polimorfizmlarni ham bir vaqtning o‘zida tahlil qiladi. O‘pka saratoni tashxisi qo‘yilgan bemorlarga davolash imkoniyatlarini baholash uchun onkolog va tibbiy genetika mutaxassisi bilan maslahatlashish tavsiya etiladi.

• RNA fuzion (gen fuzion) paneli: Ushbu usulda o‘sma to‘qimasidan RNK ajratib olinadi va NGS texnologiyasi yordamida barcha RNK molekulalari tahlil qilinadi. U gen fuzionlarini, shuningdek ayrim delesiya va duplikatsiyalarni baholash uchun qo‘llaniladi. RNK sekvenslash (RNA-seq) bemorlar uchun ehtimoliy dori vositalari va prognostik markerlarni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.

O‘pka Saratonida Keng Qo‘llaniladigan Genetik Testlar

• EGFR (18–21-ekzonlar, p.T790M mutatsiyasini ham o‘z ichiga oladi) (Keyingi avlod sekvenslash – NGS)
• KRAS (12, 13, 61, 117 va 146-kodonlar) (Keyingi avlod sekvenslash – NGS)
• ALK qayta tuzilishlari (FISH)
• ROS1 qayta tuzilishlari (FISH)
• HER2 / CerbB2 (FISH)
• ATRX (Sekvenslash tahlili) (kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratonida)
• MSI (Mikrosatellit beqarorligi)
• MET (FISH) (Amplifikatsiya)
• RET qayta tuzilishlari (FISH – Breakapart)
• PDL1 ekspressiyasi
   

O‘pka Saratonining Belgilari Qanday?

O‘pka saratonining belgilari kasallik turi va bosqichiga, shuningdek har bir bemorga qarab farq qilishi mumkin. Eng ko‘p uchraydigan belgilar quyidagilar:

• Yo‘tal: Davomli yoki qon aralash yo‘tal o‘pka saratonining belgisi bo‘lishi mumkin.

• Nafas qisishi: Nafas olishda qiyinchilik yoki tez-tez nafas olish hissi.

• Ko‘krak qafasidagi og‘riq: Ko‘krak sohasida og‘riq yoki noqulaylik.

• Xirillash: Nafas olayotganda hushtakka o‘xshash ovoz chiqishi.

• Gemoptiziya (qon tupurish): Yo‘tal paytida yoki balg‘amda qon bo‘lishi.

• Ishtahaning pasayishi va vazn yo‘qotish: Ishtahaning kamayishi va tana vaznining kamayishi.

• Ovoz bo‘g‘ilishi: Uzoq davom etuvchi ovoz bo‘g‘ilishi yoki ovozdagi o‘zgarishlar.

• Charchoq va holsizlik: To‘satdan paydo bo‘ladigan charchoq.

• Tez-tez takrorlanadigan infeksiyalar: Bronxit yoki pnevmoniya kabi nafas yo‘llari infeksiyalarining qaytalanuvchi yoki surunkali shakllari.

• Barmoq uchlarining kattalashishi (Clubbing): Barmoq uchlarining shishishi yoki kattalashishi.

Shuni unutmaslik kerakki, ushbu belgilar boshqa ko‘plab kasalliklarda ham kuzatilishi mumkin. Shu sababli bunday belgilar paydo bo‘lsa, albatta tibbiyot mutaxassisiga murojaat qilish zarur. O‘pka saratoni ko‘pincha dastlabki bosqichlarda hech qanday belgi bermaydi va kasallik rivojlangan sari sezilarli bo‘la boshlaydi. Shu sababli xavf omillariga ega bo‘lgan shaxslarga muntazam tibbiy ko‘rik va sog‘liq skrininglaridan o‘tish tavsiya etiladi.

O‘pka Saratonini Erta Aniqlash

Barcha saraton turlarida bo‘lgani kabi, o‘pka adenokarsinomasini ham erta aniqlash va davolash davolash natijalarini sezilarli darajada yaxshilaydi. Shu sababli xavf omillariga ega bo‘lgan shaxslar (masalan, chekuvchilar yoki oilasida o‘pka saratoni bo‘lganlar) muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tishlari va ehtimoliy belgilarga e’tibor qaratishlari kerak.