Bachadon (Endometriy) Saratoni Nima?
Bachadon saratoni (Endometriy saratoni) bachadonning ichki qavatini qoplaydigan endometriy hujayralaridan kelib chiqadigan o‘sma turidir. Endometriy saratoni ba’zan bachadon saratoni deb ham ataladi. Bachadonda endometriydan tashqari boshqa to‘qimalardan rivojlanadigan bachadon sarkomalari kabi boshqa saraton turlari ham uchrashi mumkin, biroq ular endometriy saratoniga qaraganda ancha kam uchraydi. Ushbu matnda ikkala tur birgalikda ko‘rib chiqilgan.
Menopauzadan keyin faqat estrogenli gormon o‘rnini bosuvchi davolashni olgan ayollar, ko‘krak bezi saratoni sababli tamoksifen bilan davolangan ayollar va boshqa sabablarga ko‘ra tos sohasiga radioterapiya olgan ayollarda (davolashdan 5–25 yil o‘tib saraton rivojlanishi mumkin) bachadon saratoni rivojlanish xavfi yuqori bo‘ladi. Bundan tashqari, hayz ko‘rishning erta boshlanishi, polikistik tuxumdon sindromi (PCOS), semizlik, 2-tip qandli diabet hamda shaxsiy yoki oilaviy ko‘krak bezi yoki tuxumdon saratoni anamnezi ham xavf omillari hisoblanadi.
Bachadon (endometriy) saratonlarining taxminan 5 foizi oilaviy hisoblanadi. Hujayra o‘sishi va DNKni tiklash uchun mas’ul genlardagi mutatsiyalar bachadon saratoni bilan bog‘liq. Oilasida bachadon saratoni yoki Lynch sindromi (Irsiy polipozsiz kolorektal saraton – HNPCC) bo‘lgan shaxslar genetik test uchun nomzod hisoblanadi.
Bundan tashqari, BRCA va PTEN mutatsiyalariga ega ayollarda endometriy saratoni rivojlanish xavfi yuqori bo‘ladi. PTEN geni Cowden sindromi bilan bog‘liq. Cowden sindromiga ega ayollarda umr davomida endometriy saratoni rivojlanish xavfi taxminan 20–30 foizni tashkil etadi. HRR genlaridagi mutatsiyalar ham bachadon saratonlarida aniqlangan.
DNKni tiklashda ishtirok etuvchi Mismatch Repair (MMR) yo‘lidagi patogen variantlarning mavjudligi yomon prognoz belgisi hisoblanadi. MMR mutatsiyalari endometriy saratonlarining taxminan 30 foizida uchraydi. Ushbu variantlar mikrosatellit beqarorligiga (MSI) ham olib keladi. MMR yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarda endometriy karsinomalari ko‘pincha sporadik bo‘lib, odatda MLH1 promotorining gipermetillanishi yoki kamroq hollarda MSH2, MSH6 yoki PMS2 kabi boshqa MMR genlarining epigenetik susayishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Bemorlarning taxminan 3 foizida bir yoki bir nechta MMR genlarida irsiy mutatsiya (Lynch sindromi) mavjud bo‘ladi. Lynch sindromini skrining qilish va immunoterapiyaga javob berishi mumkin bo‘lgan bemorlarni aniqlash uchun MMR oqsillarining immunogistokimyoviy (IHC) bo‘yash usuli va/yoki mikrosatellit beqarorligi (MSI) testi qo‘llaniladi.
Lynch Sindromi va Uning Bachadon Saratoni Bilan Bog‘liqligi
Lynch sindromi ko‘pincha MLH1 yoki MLH2 genlaridagi patogen variant tufayli yuzaga keladi. MLH5, MSH6, PMS1, PMS2 va TGBR2 genlaridagi variantlar ham Lynch sindromi bilan bog‘langan. Ushbu genlar hujayra o‘sishini boshqaradi va DNK shikastlanishini tiklashda ishtirok etadi. Ular irsiy polipozsiz kolorektal saraton bilan bog‘liq bo‘lib, endometriy saratoni rivojlanish xavfini ham oshiradi. Lynch sindromiga ega ayollarning taxminan yarmi bachadon saratoniga chalinishi ma’lum. Shu sababli, Lynch sindromiga ega ayollarga 30 yoshdan boshlab kolorektal saraton skriningi bilan bir qatorda bachadon saratoni skriningini ham boshlash tavsiya etiladi.
Bachadon Saratoni Xavfini Baholash Uchun Genetik Skrining Testlari
Ushbu testlar bachadon yoki unga bog‘liq saratonlar, masalan tuxumdon saratoni bo‘yicha shaxsiy yoki oilaviy anamnezga ega bo‘lgan shaxslarda saraton xavfini baholash uchun qo‘llaniladi. Ular shaxslarga saraton xavfini tushunish, profilaktik choralarni ko‘rish va erta aniqlash strategiyalarini belgilashga yordam beradi. Bundan tashqari, dori metabolizmi bilan bog‘liq genlarni tekshirish davolash uchun mos dori vositalari va ularning dozalarini aniqlashga yordam beradi. Quyidagi testlar qo‘llaniladi:
-
Oilaviy saraton skrining paneli: Ushbu irsiy saraton skrining paneli saraton bilan bog‘liqligi ma’lum bo‘lgan taxminan 220 ta genni va saraton bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin deb hisoblanayotgan taxminan 400 ta "nomzod" genni o‘z ichiga oladi. Shifokorlar turli panellardan foydalanishlari mumkin. Yangi saraton genlari aniqlangani sari ular panelga qo‘shiladi va panellar muntazam yangilanib boriladi.
Bachadon Saratonida Qo‘llaniladigan Genetik Testlar
- BRCA1-2 (To‘liq gen sekvensiyasi) (Keyingi avlod sekvensiyasi - NGS) (PARP ingibitorlariga sezgirlik) (To‘qima va qon namunasi asosida): Ushbu genlarda aniqlangan variantlar poli(ADP-riboza) polimeraza (PARP) ingibitorlari bilan qo‘llab-quvvatlovchi davolashni amalga oshirish imkonini beradi, bu esa birlamchi va qaytalangan kasalliklarda progressiyasiz yashash muddatini uzaytiradi.
- MSI (Mikrosatellit beqarorligi): Immunoterapiyaga moslikni aniqlash uchun muhim ko‘rsatkich hisoblanadi.
- Lynch sindromi genlari (Mismatch Repair - MMR yo‘li) (Keyingi avlod sekvensiyasi - NGS): Ushbu genlardagi variantlarni aniqlash kimyoterapiya rejimini rejalashtirish va nishonli davolash usullarini ishlab chiqish uchun muhimdir.
- HRR genlari va HRD skorlash tadqiqotlari: Ushbu genlarda aniqlangan variantlar PARP ingibitorlari bilan qo‘llab-quvvatlovchi davolashni amalga oshirish imkonini beradi va birlamchi hamda qaytalangan kasalliklarda progressiyasiz yashash muddatini uzaytiradi.
- PD-L1 immunogistokimyoviy testi: PD-L1 oqsilining mavjudligi yoki yo‘qligi immunoterapiyaga javob ehtimolini oldindan baholash imkonini beradi.
- Mismatch Repair (MMR) oqsillarining immunogistokimyoviy bo‘yalishi
- Tumor Mutation Panel: NGS (Keyingi avlod sekvensiyasi) usuli yordamida bir vaqtning o‘zida bir nechta genetik o‘zgarishlarni tahlil qiluvchi genetik panel testlari. Tumor Mutation Panel saraton to‘qimasida yoki bemorning qonidan suyuq biopsiya orqali olingan zardobda bajarilishi mumkin. Ushbu testlar ko‘plab genlardagi mutatsiyalarni, mikrosatellit beqarorligini va o‘sma mutatsion yukini baholaydi. Ular o‘smaning genetik profilini keng qamrovli tahlil qiladi. Bunday testlar o‘smaning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash, shaxsiylashtirilgan davolash usullarini tanlash va prognozni belgilashga yordam beradi. Turli markazlarda genlar soni turlicha bo‘lgan panellar qo‘llanilishi mumkin. Markazimizda qo‘llaniladigan panel keng qamrovli gen skriningi, Tumor Mutation Burden (TMB), PDL/PDL1 va mikrosatellit beqarorligini baholaydi. Shuningdek, klassik kimyoterapiya dori vositalarining mumkin bo‘lgan toksik ta’siri va samaradorligi bilan bog‘liq polimorfizmlar ham tekshiriladi. Bachadon saratoni tashxisi qo‘yilgan bemorlarga davolash usullarini baholash uchun onkolog va genetika mutaxassisi bilan maslahatlashish tavsiya etiladi.
- RNK Fusion (Gen Fusion) Paneli: Saraton to‘qimasidan RNK ajratib olinadigan va NGS yordamida barcha RNK ketma-ketliklari tahlil qilinadigan usul. Ushbu usul gen qo‘shilishlari (fusion) hamda ayrim yo‘qolish va ortishlarni aniqlaydi. "RNA seq" ayrim tanlab olingan bemorlar uchun qo‘llanishi mumkin bo‘lgan dori vositalarini aniqlash va prognostik markerlarni belgilashda muhim rol o‘ynaydi.
Bachadon Saratonini Erta Aniqlash
Endometriy saratoni ko‘pincha dastlabki bosqichlarda belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Eng ko‘p uchraydigan belgilardan biri tartibsiz qon ketishdir. Barcha saraton turlarida bo‘lgani kabi, bachadon saratonida ham erta tashxis va davolash davolash natijalarini sezilarli darajada yaxshilaydi. Shu sababli, xavf omillariga ega bo‘lgan shaxslar muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tishlari va ushbu sohada tajribaga ega tibbiyot mutaxassislaridan maslahat olishlari tavsiya etiladi.
